Ο Παναγιώτης Νικήτας (1889-1965) υπήρξε ένας σημαντικός Λέσβιος λόγιος με ευρύ διδακτικό έργο, σημαντική συμβολή στη λαογραφική έρευνα, έντονη ψαλτική δραστηριότητα και ενεργή συμμετοχή στην πνευματική ζωή της Μυτιλήνης, τόσο μέσω της συμμετοχής του στους τοπικούς συλλόγους, όσο και μέσω των παρεμβάσεών του στον τοπικό Τύπο.

Ανάμεσα στο πλούσιο λαογραφικό υλικό που έχει αναδειχτεί σχετικά με τις διάφορες εκδοχές των καλάντων στη Λέσβο, ξεχωρίζουν οι καταγραφές του Παναγιώτη Νικήτα. Σημαντική θέση στις καταγραφές του έχουν τα κάλαντα από χωριά εντός και εκτός της Λέσβου, τα οποία έχουν παρουσιαστεί τόσο στο περιοδικό «Φόρμιγξ» (1911), όσο και στο «Λεσβιακό Μηνολόγιο» (1953). Σε αυτά περιλαμβάνονται και κάλαντα από τη Μυτιλήνη (δύο «Κάλαντα Νέου Έτους» και ένα «Των Φώτων») καταγεγραμμένα σε ευρωπαϊκή και βυζαντινή σημειογραφία.

Το μουσικό αυτό υλικό αποτελεί το παλαιότερο –από την έως τώρα έρευνα– που αντιστοιχεί σε μυτιληνιά κάλαντα, ωστόσο δεν έχει γίνει γνωστός ο βαθμός διάδοσής του στη Μυτιλήνη εκείνης της εποχής.

Τα «Κάλαντα της Μυτιλήνης» παρουσιάστηκαν αρχικά σε διαφορετική εκδοχή στο μουσικό περιοδικό Φόρμιγξ, ενώ η μεταγενέστερη εκδοχή που δημοσιεύτηκε στο Λεσβιακό Μηνολόγιο, περιλαμβάνει ένα επιπλέον μουσικό θέμα. Εδώ παρουσιάζεται μετεγγραμμένη η δεύτερη εκδοχή, ενσωματώνοντας κάποιες φθογγικές τροποποιήσεις και με συνολική ρυθμική αναδιάταξη του φθογγικού υλικού, προκειμένου να διευκολύνεται η κατανόηση του.

Στο περιοδικό Φόρμιγξ δημοσιεύτηκαν και τα «Κάλανδα Μυτιλήνης (του Νέου έτους) - Άγιος Βασίλης έρχεται», τα οποία έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο για το μουσικό όσο και για το στιχουργικό τους περιεχόμενο. Παρουσιάζεται εδώ μια διασκευή του αρχικού υλικού με σημαντικές αλλαγές στη ρυθμική του διάταξη, κυρίως στα μέτρα 1, 8 και 10. Η πρωτότυπη εκδοχή του Νικήτα (μαζί με αναλυτικό μουσικολογικό σχολιασμό) παρουσιάζεται στο: Ανδρίκος, Νίκος & Φευγαλάς, Στέφανος, «Ο Παναγιώτης Νικήτας…» (βλ. Πηγές).

Τα «Κάλαντα των Φώτων στη Μυτιλήνη» δημοσιεύτηκαν αρχικά στο περιοδικό Φόρμιγξ και στη συνέχεια παρουσιάστηκαν στο Λεσβιακό Μηνολόγιο. Εδώ παρατίθεται μία μεταγραφή στην οποία το φθογγικό υλικό αναδιατυπώνεται με διαφορετική ρυθμική διάταξη και ορισμένες ελάσσονες τροποποιήσεις.

Πηγές: Ανδρίκος, Νίκος & Φευγαλάς, Στέφανος, «Ο Παναγιώτης Νικήτας. H θέση του στον πνευματικό βίο της Μυτιλήνης, ως ψάλτης, Δάσκαλος, καταγραφέας και αρθρογράφος», εισήγηση στο 12ο Διατμηματικό Μουσικολογικό Συνέδριο, Ελληνική Μουσικολογική Εταιρεία, Θεσσαλονίκη 27-29 Νοεμβρίου 2020.Νικήτας, Παναγιώτης, Λεσβιακό Μηνολόγιο (1912-1953). Λεσβιακά, Δελτίον της Εταιρίας Λεσβιακών Μελετών. Τ.Α΄, τχ.1, Μυτιλήνη, Τυπογραφείον Πασπάτη-Παράσχου 1953.Περιοδικό Φόρμιγξ τχ.5-6¬,έτος Ζ΄,15 & 30 Σεπτεμβρίου 1911

*Ο Στέφανος Φευγαλάς είναι υποψήφιος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων