Το «Πανελλήνιον» ως χώρος πολιτικών διεργασιών. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος παρακολουθεί ένα αγώνα μπιλιάρδου στο καφενείο που λειτούργησε και ως «Λέσχη» του κόμματος των Φιλελευθέρων

Από χθες Πέμπτη 19 Μαΐου, στην επέτειο 13 χρόνων από την επαναλειτουργία του έκλεισε ένας χαρακτηριστικός τόπος συνάθροισης των Μυτιληνιών, το ιστορικό καφενείο «Πανελλήνιον».

Είπαμε με αφορμή το δυσάρεστο αυτό γεγονός, δυσάρεστο όχι μόνο για την ψυχαγωγία αλλά και για την ταυτότητα και την ιστορία της πόλης να ανασκαλέψουμε τα αρχεία μας. Και να παρουσιάσουμε στοιχεία που «υποχρεώνουν» όλους μας να διεκδικήσουμε το ξανάνοιγμα του μαγαζιού. Που πολύ πρόσφατα κηρύχθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού ως στοιχείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας.

Το «Πανελλήνιον», ένα από τα ιστορικά καφενεία της Μυτιλήνης, μαζί με το διπλανό του «Κρυστάλ», άνοιξε στις αρχές του περασμένου αιώνα όταν η ζωή της πόλης μεταφέρθηκε στο νέο για την εποχή κέντρο γύρω από τον επιβλητικό Άγιο Θεράποντα και το σχολικό συγκρότημα. Σηματοδότησε την ανάπτυξη της αστικής τάξης της Μυτιλήνης, το πέρασμα της εξουσίας από την καταρρέουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία στους Έλληνες, μάρτυρας πολιτικών και παραπολιτικών συναντήσεων αλλά και των μαζώξεων των διανοουμένων της πόλης, των «ιερών τεράτων» της γενιάς του ’30, της Λεσβιακής Άνοιξης.

Για δεκαετίες αποτελούσε το κέντρο ζωής της πόλης, αλλά και το πιο ακριβό μαγαζί του Αιγαίου έχοντας, για καιρό, τη μορφή καζίνο. Στα τραπέζια του λένε πως χάθηκαν περιουσίες, ενώ κάποιες στιγμές δόθηκαν μέσα σε αυτό από παραστάσεις μέχρι και συναυλίες…

Οι σωσμένες φωτογραφίες όπως αυτές που παρουσιάζει σήμερα το «Ν» αποδεικνύουν ότι το «Πανελλήνιον» αποτελούσε και χώρο πολιτικών διεργασιών. Σε δυο από τις τρεις φωτογραφίες ο Ελευθέριος Βενιζέλος παρακολουθεί ένα αγώνα μπιλιάρδου στο καφενείο που κάποια στιγμή λειτούργησε και ως «Λέσχη» του κόμματος των Φιλελευθέρων.

Ας σημειωθεί και μια ιδιοκτησιακή περιπέτεια που πέρασε στα χρόνια του Εμφυλίου πολέμου όταν ένας εκ των ιδιοκτητών του το άφησε μετά το θάνατο του κληρονομιά στο ΚΚΕ! Δεδομένου του ότι το ΚΚΕ είχε τεθεί σε παρανομία, μη υφιστάμενο δηλαδή, η διαθήκη ακυρώθηκε και οι υπόλοιποι συνιδιοκτήτες ανάσανα!

Με τα χρόνια, το «Πανελλήνιον» μαζί με τον αιώνα που σηματοδότησε «γέρασε». Λίγο πριν κλείσει, στα μέσα της δεκαετίας του 1990 ήταν ένα απλό λαϊκό καφενείο, το οποίο διατηρούσε, ωστόσο τμήμα του αρχικού του διακόσμου, ενώ αποτελούσε σημείο συνάντησης.

Ούτε κουβέντα βέβαια για τα όσα «ένδοξα» συνέβησαν μέσα σε αυτό. Η αστική τάξη που είχε συμπιεστεί στο τμήμα προς τη θάλασσα από την είσοδο σε αυτό των εργατών που από το «Κρυστάλ» μετακόμισαν ως εργολάβοι στο «Πανελλήνιον», η αστική τάξη λοιπόν που μέσα στα ντουβάρια του παρήγαγε ιδεολογία είχε εξαφανιστεί. Μαζί της κι η λάμψη του καφενείου.

Μέσα στη δεκαετία του ’80, η Αγροτική Τράπεζα της Ελλάδας (ΑΤΕ) αγόρασε τα κτίρια που στεγάζονταν τα δύο καφενεία «Πανελλήνιον» και  «Κρυστάλ», καθώς και το κτίριο του τρίτου καφενείου, «του Δάλλα» το οποίο έκλεισε κι αυτό, για να στεγαστεί το κατάστημά της στη Μυτιλήνη.

Το 1986 το ΥΠΕΧΩΔΕ με πρόταση του Νομάρχη τότε Νίκου Σηφουνάκη, δεν ενέκρινε τη μετατροπή και του «Πανελλήνιον» και του «Κρυστάλ» σε Τράπεζα, «για τη σημασία τους στην πρόσφατη κοινωνική ιστορία της πόλης της Μυτιλήνης», αλλά και για το ότι η «απουσία των καφενείων αυτών από το συγκεκριμένο χώρο (σε άμεση σχέση με το παραδοσιακό - εμπορικό - ιστορικό κέντρο της Μυτιλήνης και την παραλία λιμάνι), θα δημιουργούσε σημαντική αλλοίωση της καθημερινής ζωής της πόλης».

Το 1990, το «Πανελλήνιον» και το «Κρυστάλ» προλαβαίνουν να χαρακτηριστούν και πάλι με εισήγηση του νέου τότε βουλευτή του ΠΑΣΟΚ Νίκου Σηφουνάκη, από το Υπουργείο Αιγαίου διατηρητέα, τόσο ως προς στην όψη, όσο και ως προς τη χρήση τους. «Χαρακτηρίζεται ως διατηρητέος και ο εσωτερικός χώρος των καφενείων ΚΡΥΣΤΑΛ και ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΝ (…), φερόμενα ως ιδιοκτησία ΑΤΕ, με την αρχική τους επίπλωση και το διάκοσμό τους, καθώς και η χρήση τους ως καφενείων, επειδή αποτελούν πολύτιμη ζωντανή μνήμη της ιστορίας και της γραφικότητας της παλιάς Μυτιλήνης και παραδοσιακό χώρο ψυχαγωγίας των κατοίκων», ανέφερε χαρακτηριστικά η σχετική απόφαση 2274 του 1990. Επιπλέον, στα μέσα της δεκαετίας του ’90, το Συμβούλιο της Επικρατείας απέρριψε αίτημα της ΑΤΕ για αποχαρακτηρισμό του «Κρυστάλ» και του «Πανελληνίου».

Μέσα στη δεκαετία του ’90 κλείνουν και τα δύο καφενεία. Πρώτα το «Κρυστάλ», το 1998 που εν τω μεταξύ είχε μετατραπεί σε μπαρ χάνοντας τον παραδοσιακό του χαρακτήρα και επιτρέποντας σε κάποιους να τα αποχαρακτηρίσουν ως προς τη χρήση και μετά από λίγους μήνες και το «Πανελλήνιον». Έτσι και η ΑΤΕ άρχισε να πιέζει για τον αποχαρακτηρισμό των δυο χώρων ζητώντας ταυτόχρονα την αξιοποίηση τους για λογαριασμό της.

Παρά τις διαμαρτυρίες και τις προσπάθειες που έκαναν εκατοντάδες πολίτες και ο οικολογικός σύλλογος «Ναυτίλος εν δράσει» που λειτουργούσε τότε στη Μυτιλήνη, προκειμένου να λειτουργήσουν και τα δύο κτίρια ως καφενεία, το 2005 το «Κρυστάλ» αποχαρακτηρίσθηκε ως προς τη χρήση του, σύμφωνα με απόφαση που υπεγράφη από τον Αριστοτέλη Παυλίδη Υπουργό Αιγαίου της Κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας. Στην ίδια απόφαση, ωστόσο, προβλέπονταν η διατήρηση της χρήσης του «Πανελλήνιον» ως τόπου «διατήρησης ζωντανής της μνήμης, της ιστορίας και της γραφικότητας της παλιάς Μυτιλήνης και του παραδοσιακού χώρου ψυχαγωγίας των κατοίκων».

Στις 19 Μαΐου του 2009 το «Πανελλήνιο» επαναλειτούργησε από τον επιχειρηματία Στρατή Μιχαηλίδη. Είχε προηγηθεί και πάλι από τον ίδιο επιχειρηματία του πρώην καφενείου «Κρυστάλ» ως ζαχαροπλαστείο «Το Σπίτι του Γλυκού».

Τα χρόνια που ακολούθησαν, χρόνια μεγάλης οικονομικής κρίσης είχαν επιπτώσεις και στη λειτουργία των δυο καφενείων. Η διάδοχος τραπεζική κατάσταση της «Αγροτικής Τράπεζας» η «Τράπεζα Πειραιώς» με υπέρογκα ενοίκια οδήγησε στο κλείσιμο του «Κρυστάλ» που βρίσκεται σήμερα στην τραγική κατάσταση χωματερής στην οποία έχει περιέλθει.

Τα παιδιά του Στρατή Μιχαηλίδη που συνέχισαν να λειτουργούν το «Πανελλήνιο» προσπάθησαν μετατρέποντας το ιστορικό καφενείο και σε χώρο πολιτισμού να το κρατήσουν ζωντανό.

Φαίνεται πως δεν έφταναν οι προσπάθειες.

Το «Πανελλήνιον» όμως δεν είναι η όποια επιχείρηση. Είναι η ψυχή της κοινωνικής ζωής της πόλης επί έναν και βάλε αιώνα. Και οι πολίτες και οι φορείς τους πρέπει να έχουν άποψη γι’ αυτό… Εξάλλου αν δεν υπήρχαν αυτοί, το «Πανελλήνιον» σήμερα θα ήταν τράπεζα. Ας παρέμβουν ξανά με όποιον τρόπο μπορούν. Το «Πανελλήνιον» πρέπει να ζήσει.