Η συνεταιριστική ιδέα και δράση εντοπίζεται στην Ελλάδα στις αρχές του 20ου αιώνα, όπου κατοχυρώνεται με την ψήφιση του νόμου 602/1915 «Περί Συνεταιρισμών», που αφορούσε όλες τις κατηγορίες των συνεταιρισμών.

Παρά τις υπάρχουσες ανάγκες για την ανάπτυξη της ελληνικής γεωργίας τις δεκαετίες 1950 έως 1980 και τη συμβολή των αγροτισσών στη γεωργική εκμετάλλευση, η υπάρχουσα μέχρι το 1982 νομοθεσία για τους αγροτικούς συνεταιρισμούς δεν έκανε αισθητή την παρουσία των γυναικών σε αυτούς, αν και υπήρχε συμμετοχή.

Ένας από τους σοβαρούς λόγους της περιορισμένης συμμετοχής, σύμφωνα με την πρ. προϊσταμένη της Διεύθυνσης Οικιακής Οικονομίας του Υπ. Αγροτικής Ανάπτυξης, Ι. Μίχου (2002) ήταν το νομικό καθεστώς (ν.602/1915 και 921/79), όπου μέλη των γεωργικών συνεταιρισμών μπορούσαν να εγγράφονται μόνο οι αρχηγοί των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, οι οποίοι κατά συντριπτική πλειοψηφία ήταν άντρες.

Από το 1979 θεσπίζονται νόμοι για τους γεωργικούς συνεταιρισμούς και στη συνέχεια νόμοι για την αποκατάσταση της δημοκρατικής τους λειτουργίας (’85, ’86, ’87, ’89, ’90).

Στο πλαίσιο αυτό και σε συνδυασμό με τον συνολικότερο εκδημοκρατισμό των θεσμών, όπως την καθιέρωση της αρχής της ισότητας των φύλων, και το ατομικό δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι με το Σύνταγμα του 1975, στη δεκαετία του ΄80 εισάγονται σημαντικές νομοθετικές και θεσμικές αλλαγές που προωθούν, στην κατεύθυνση της εξάλειψης των έμφυλων ανισοτήτων, την πρόσβαση των γυναικών στην εκπαίδευση, την επαγγελματική κατάρτιση και την εργασία.

Με την τροποποίηση του Νόμου 921/79 και το Ν.1257/82 προωθούνται οι γυναίκες στην ένταξή τους στους γεωργικούς συνεταιρισμούς. Εν πολλοίς, ωστόσο, ο εν λόγω εκδημοκρατισμός «εισήχθη» από τα πάνω και άργησε σε πολύ μεγάλο βαθμό να εμπεδώνεται από τις ίδιες τις γυναίκες.

Ενδεικτικό αυτής της κατάστασης είναι ότι ενώ η νομοθεσία αναφέρεται στις γυναίκες ως αγρότισσες, οι ίδιες, αν όχι και μέχρι σήμερα, ισχυρίζονταν ότι απλώς «βοηθούν» τον σύζυγο στις αγροτικές δουλειές.

Έτσι, ενώ κάποιες τολμούν το εγχείρημα των γυναικείων συνεταιρισμών στα τέλη του ’80, ο θεσμός ανθεί τις επόμενες δεκαετίες. Μέχρι το 2002 οι γυναικείοι συνεταιρισμοί της ελληνικής επικράτειας ανέρχονται στους 80. Η τελευταία καταγραφή που έγινε τον Ιούλιο του 2012, από τη Διεύθυνση Οικιακής Οικονομίας του υπ. Αγροτικής ανάπτυξης αναφέρει ότι οι γυναικείοι συνεταιρισμοί ανέρχονταν στους 143.

Ο Νομός Λέσβου

Ο Νομός Λέσβου μετρά τους πρώτους γυναικείους συνεταιρισμούς που επιχειρήθηκαν στην Ελλάδα από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και συγκεκριμένα τον συνεταιρισμό της Πέτρας στη Λέσβο και τον συνεταιρισμό της Ατσικής στη Λήμνο.

Ο πρώτος κρατά μέχρι σήμερα, παρέχοντας καταλύματα στους επισκέπτες και παραδοσιακό φαγητό στο εστιατόριο που δουλεύουν οι γυναίκες. Ο δεύτερος λόγω προβληματικής συνεργασίας μεταξύ των μελών του διαλύθηκε μετά από 18 χρόνια λειτουργίας.

Με τη συμβολή της γενικής γραμματείας ισότητας, ο θεσμός του γυναικείου συνεταιρίζεσθαι άνθισε σε πολύ μεγάλο βαθμό από τη δεκαετία του 1990 και μετά στη Λέσβο, όπου ιδρύθηκαν 13 συνεταιρισμοί έως το 2008.

Σε πείσμα όλων των προβλημάτων: ασαφή νομοθεσία, δυσκολία συγκέντρωσης αρχικών κεφαλαίων και κατάλληλων χώρων, απουσία πρωθύστερης συλλογικής κουλτούρας- δεκάδες γυναίκες του νησιού αναγνώρισαν εαυτές μέσα από τους συνεταιρισμούς τους και εργάστηκαν τις περισσότερες φορές ανιδιοτελώς, προκειμένου να επιβιώσει το δικό τους εγχείρημα.

Εκτός των τοπικών φορέων που αδυνατούσαν να κατανοήσουν έγκαιρα τα οφέλη που απολαμβάνει το νησί από τους συνεταιρισμούς γυναικών, η παλιά νομαρχιακή αυτοδιοίκηση τούς φέσωσε κατά 140.000 ευρώ, μέσω της εταιρείας προώθησης τοπικών προϊόντων LesvoShop και της ΑΕΝΑΛ.

Η περιφέρεια Βορείου Αιγαίου στην οποία πέρασε λόγω «Καλλικράτη» το χρέος, δεν το αναγνώρισε και διέταξε την εκκαθάρισή του, διαδικασία που είχε παραπεμφθεί στις… καλένδες.

Επί θητείας Χριστιάνας Καλογήρου, ωστόσο, περιφερειάρχη ξεχρεώθηκαν οι υπάρχοντες γυναικείοι συνεταιρισμοί από την ΑΕΝΑΛ. Όμως οι γυναικείοι συνεταιρισμοί έκοβαν δύο τιμολόγια, ένα στην ΑΕΝΑΛ και ένα στο LesvoShop το οποίο χρωστά ακόμα.

«Τα διεκδικούμε από τη νυν περιφερειακή Αρχή Μουτζούρη, αλλά επικαλείται ότι δεν έχει γίνει η εκκαθάριση, δεν θα σταματήσουμε όμως να διεκδικούμε να πληρωθούν οι κόποι μας έστω και 11 χρόνια μετά» λέει χαρακτηριστικά η πρόεδρος του γυναικείου Συνεταιρισμού Παρακοιλων, Μαρία Γιαβάση. Εξάλλου χρωστούμενα αναμένει και ο μελισσοκομικός συνεταιρισμός Λέσβου.

Ας σημειωθεί ότι οι γυναικείοι συνεταιρισμοί πληρώνουν βαρύ το τίμημα της άμεσης πληρωμής των λειτουργικών τους εξόδων. Δεν χρωστούν σε προμηθευτές, ιδιοκτήτες ή στο Δημόσιο, αφού επιλέγουν την άμεση πληρωμή.

Έτσι, λόγω έλλειψης ρευστού και έντασης του ανταγωνισμού των προϊόντων τους με τα τυποποιημένα από το 2012 έσβησαν αρκετοί από τον χάρτη του νησιού, ο ένας μετά τον άλλον, αφού ακόμα και οι 10 ή 15.000 ευρώ που περίμεναν ο καθένας από το LesvoShop και την ΑΕΝΑΛ, ήταν ζωτικής σημασίας για το ταμείο τους. Σε λουκέτο οδηγήθηκαν οι συνεταιρισμοί Ανεμώτιας και Φίλιας, του Ασώματου, της Γέρας, και της Αγιάσου.

Κατάφεραν όμως να επιβιώσουν και κρατούν έπειτα από πολλαπλές κρίσεις (οικονομική, πανδημική κ. ά) οι γυναικείοι συνεταιρισμοί Παρακοίλων, Μεσοτόπου, Αγίας Παρασκευής, Άγρας, Σκαλοχωρίου, Μήθυμνας, Πέτρας και Πολιχνίτου.

Στο μεταξύ…

Πλήθος ακαδημαϊκών εργασιών και ερευνών αποδεικνύουν ότι οι γυναικείοι συνεταιρισμοί αποφέρουν οφέλη στην τοπική κοινότητα. Αρχικά δημιούργησαν κάποιες επιπρόσθετες θέσεις εργασίας στα μέλη τους, τα οποία αδυνατούσαν να τις βρουν από τον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα σε τοπικό επίπεδο ή δεν το είχαν σκεφτεί καν. Επιπλέον αποδίδουν το πολλαπλάσιο στην τοπική κοινωνία: χρησιμοποιούν ντόπιες πρώτες ύλες, αναπαράγουν και ανανεώνουν την τοπική γαστρονομική παράδοση, αναδεικνύουν τον τόπο, ενδυναμώνουν τη γυναικεία επιχειρηματικότητα και ωθούν τις γυναίκες να υφίστανται στο δημόσιο χώρο, πέρα από το σπίτι και την ανατροφή των παιδιών.