Κατά τα έτη 1930-1931, η εφημερίδα «Ταχυδρόμος» καταγράφει μέσα από άρθρα και αναφορές την κατάσταση της εκπαίδευσης στον Πολιχνίτο και στα γειτονικά χωριά. Οι πληροφορίες που αντλούνται από τα δημοσιεύματα εκείνης της περιόδου, τα οποία φυλάσσονται σήμερα στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Μυτιλήνης, φωτίζουν τόσο τις δυσκολίες και τις ελλείψεις των σχολικών υποδομών όσο και τις πρωτοβουλίες των κοινοτήτων για την αναβάθμιση της παιδείας. Η καταγραφή αυτή αποτελεί σημαντική μαρτυρία για την τοπική εκπαιδευτική πραγματικότητα των αρχών της δεκαετίας του 1930.

Το 1930 ο Πολιχνίτος Λέσβου γνώρισε σημαντική πρόοδο στον τομέα της εκπαίδευσης. Πρόεδρος της κοινότητας ήταν ο Ελευθέριος Κωστομοίρης, άνθρωπος μορφωμένος, δραστήριος και με όραμα, που οι συγχωριανοί του εκτιμούσαν ιδιαίτερα για το έργο του. Στον Πολιχνίτο λειτουργούσαν ήδη δύο εξατάξια μικτά δημοτικά σχολεία με περίπου χίλιους μαθητές, αριθμός εντυπωσιακός.

Το διδακτικό προσωπικό αποτελούνταν από διακεκριμένους δασκάλους, όπως οι Ιγνάτιος Ουζουνέλλης, Γ. Κοτζαμάνης, Πολυχρόνης Ιωακειμόπουλος, Θεόχ. Πελέκος και Π. Μαργαρίτης, ενώ την ίδια στιγμή σημαντικό έργο πρόσφεραν και οι δασκάλες Αμαλία Βλασιάδου, Καλυψώ Περρή, Μαρία Μπούμπρου, Παρασκευούλα Χατζηγρηγορίου, Πηνελόπη Ιατρού κ.λπ. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στον δάσκαλο Π. Μαργαρίτη, ο οποίος είχε μετεκπαιδευθεί στο Γεωργικό Φροντιστήριο Αθηνών και διηύθυνε το Κυριακάτικο Γεωργικό Σχολείο του Πολιχνίτου, όπου φοιτούσαν όχι μόνο μαθητές αλλά και αγρότες της περιοχής.

Παρά την αξιόλογη αυτή προσπάθεια, η ανταπόκριση των Κοινοτήτων του νησιού στα γεωργικά σχολεία παρέμενε περιορισμένη, κάτι που τόνιζαν οι τότε εφημερίδες καλώντας τον πρόεδρο Κωστομοίρη να δώσει περισσότερη βαρύτητα στο ζήτημα.

Τα δύο δημοτικά σχολεία στεγάζονταν το ένα στο παλιό τουρκικό Διοικητήριο, στην περιοχή «Καμένα», το οποίο η Κοινότητα είχε παραλάβει από το Δημόσιο με αντάλλαγμα την καταβολή ενοικίου για τα καταστήματα του Ειρηνοδικείου και του Αστυνομικού Σταθμού και το άλλο στο παλαιό κοινοτικό σχολείο στην κεντρική αγορά. Οι αίθουσες ήταν υπερπλήρεις, με πάνω από 150 μαθητές σε κάθε τάξη, καθιστώντας αδύνατη την παρακολούθησή τους από έναν μόνο δάσκαλο. Υπό αυτές τις συνθήκες, ήταν σχεδόν ανέφικτη και η εφαρμογή της υποχρεωτικής φοίτησης, όπως όριζε ο σχετικός νόμος της εποχής. Η μόνη λύση, όπως σημείωναν τότε τα δημοσιεύματα, ήταν η ίδρυση τρίτου δημοτικού σχολείου.

Παράλληλα, στον Πολιχνίτο λειτουργούσε και ημιγυμνάσιο, με περίπου 70 μαθητές. Στεγαζόταν σε κτίριο που είχε ανεγερθεί μόλις τρία χρόνια νωρίτερα, κοντά στη συνοικία της Αγίας Παρασκευής και δίπλα στον σταθμό αυτοκινήτων. Το διτάξιο αυτό σχολείο είχε ανεγερθεί αποκλειστικά με δαπάνες της Κοινότητας και διευθυνόταν με αφοσίωση από τον καθηγητή Ιωάννη Αντωνιάδη, τον μοναδικό μόνιμο διδάσκοντα. Καθηγητές όπως ο Δ. Θεοδωράκης, ο Κρεμύδης κ.ά. είχαν υπηρετήσει για μικρά διαστήματα, αλλά σύντομα μετατέθηκαν. Η μεγάλη προσέλευση μαθητών ανέδειξε την ανάγκη αναβάθμισης του ημιγυμνασίου σε τριτάξιο, ώστε να εξασφαλιστεί πληρέστερη μόρφωση.

Το κορυφαίο όμως έργο της εποχής ήταν η ανέγερση του νέου σχολικού συγκροτήματος, ενός διώροφου μεγαλοπρεπούς κτιρίου στην είσοδο του Πολιχνίτου, σε υγιεινή και περίοπτη τοποθεσία. Το σχέδιο εκπονήθηκε από τις τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και η οικοδόμηση πραγματοποιήθηκε με την επιστασία της Κοινότητας. Το κτίριο διέθετε δώδεκα μεγάλες αίθουσες διδασκαλίας, ευρύχωρη αίθουσα συγκεντρώσεων και εορτών, καθώς και ειδικά διαμορφωμένα γραφεία για το προσωπικό. Προβλεπόταν επίσης, εγκατάσταση θέρμανσης με καλοριφέρ, σπάνιο προνόμιο για την εποχή. Το συνολικό κόστος ανήλθε περίπου σε 1.700.000 δραχμές, ποσό τεράστιο, που όμως καλύφθηκε χάρη στη συνεργασία Κοινότητας και Εκκλησίας. Μόνο η εκκλησία συνεισέφερε 200.000 δραχμές, ενώ η Κοινότητα μείωσε τα έξοδα αξιοποιώντας πέτρες από το τοπικό κοινοτικό λατομείο.

Μόλις έναν χρόνο αργότερα, το 1931, το νέο σχολικό κτίριο είχε ήδη ζωντανέψει μέσα από την καθημερινή ζωή μαθητών και δασκάλων. Στο διδακτήριο στεγάζονταν πλέον το Α΄ και το Β΄ Δημοτικό Σχολείο, ενώ, εξαιτίας της αύξησης των μαθητών, ιδρύθηκε και ένα τρίτο, τριτάξιο Δημοτικό, με διευθυντή τον Παναγιώτη Παπαμανώλη, το οποίο φιλοξενήθηκε στο παλιό Α΄ Δημοτικό Σχολείο (Διοικητήριο). Το Α΄ Δημοτικό ήταν εξατάξιο, το Β΄ πεντατάξιο και το Γ΄ τριτάξιο, συγκεντρώνοντας συνολικά περίπου 1.300 μαθητές. Από αυτούς, οι 800 φοιτούσαν στο νέο κτίριο και οι υπόλοιποι στο παλαιό Διοικητήριο.

Η εκπαιδευτική κοινότητα του Πολιχνίτου ήταν πλούσια σε πρόσωπα και προσφορά. Στο Α΄ Δημοτικό διευθυντής ήταν ο Γεώργιος Κοτζαμάνης, με δασκάλους τον Θεοφάνη Πελέκο και τον Απ. Μαργαρίτη, καθώς και τις δασκάλες Πηνελόπη Ιατρού, Αμαλία Βλασιάδου και Μαρία Μπούμπρου. Στο Β΄ Δημοτικό διευθυντής ήταν ο Πολυχρόνης Ιακειμόπουλος, με δασκάλους τον Αντώνιο Αντωνιάδη και τον Βασίλειο Ζίγγα και δασκάλες την Καλυψώ Περρή και την Παρασκευούλα Χατζήγρηγορίου. Τέλος, στο Γ΄ Δημοτικό δίδασκαν ο διευθυντής Παν. Παπαμανώλης, ο δάσκαλος Ευστράτιος Σάκκης και η δασκάλα Όλγα Σεβαστέλλη. Όλοι εργάζονταν με ευσυνειδησία και αφοσίωση, συμβάλλοντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο στη μόρφωση των παιδιών.

Παρά τη μεγαλοπρέπεια του νέου κτιρίου, δεν έλειπαν και ορισμένες πρακτικές ελλείψεις που δυσκόλευαν την καθημερινότητα. Αν και στα σχέδια του 1930 υπήρχε πρόβλεψη για εγκατάσταση καλοριφέρ, τον χειμώνα του 1931 οι αίθουσες παρέμεναν χωρίς θέρμανση. Μαθητές και δάσκαλοι αναγκάζονταν να κάνουν μάθημα στο κρύο, με κίνδυνο να αρρωστήσουν. Επίσης, τα αποχωρητήρια δεν ήταν ακόμη χωρισμένα για αγόρια και κορίτσια. Η κοινότητα όμως προσδοκούσε ότι σύντομα ο δραστήριος πρόεδρός της θα μεριμνούσε για την επίλυσή τους.

Παράλληλα, στο ημιγυμνάσιο φοιτούσαν περισσότεροι από 100 μαθητές από τον Πολιχνίτο και τα γύρω χωριά. Καθηγητές ήταν ο διευθυντής Αθανάσιος Πενθερουδάκης και ο Δημοσθένης Σακελαρίδης, που ξεχώρισαν για τη μόρφωση, την ευγένεια και την όρεξή τους για δουλειά.

Έτσι, μέσα σε λίγα χρόνια, ο Πολιχνίτος έγινε παράδειγμα προόδου. Μια εργατική κωμόπολη, που με κόπο, όραμα και συνεργασία, έφτιαξε σχολεία που έμελλε να στηρίξουν γενιές μαθητών.

Την ίδια εποχή που ο Πολιχνίτος καμάρωνε το νέο του διδακτήριο, σε άλλα χωριά της περιοχής επικρατούσαν εντελώς διαφορετικές συνθήκες. Στο Λισβόρι λειτουργούσε διτάξιο μικτό σχολείο με σχεδόν εκατό μαθητές, το οποίο διηύθυνε ο δραστήριος δάσκαλος Εμμανουήλ Γδούτος, έχοντας στο πλευρό του την απόφοιτο του Διδασκαλείου Μυτιλήνης Ουρανία Ιατρίδου. 

Δυστυχώς όμως το Σχολείον τούτο στεγάζεται εις δύο αθλιότατα κτίρια το εν εκ των οποίων είναι σωστή ετοιμόρροπη τρώγλη. Το δάπεδον είναι στρωμένο με χώμα, η δε στέγη απαρτίζεται από παμπάλαια σαρακοφαγωμένα σανίδια. Τα παράθυρα σχεδόν δεν έχουν τζάμια. Όταν κάνει κρύο, τα δόντια των μικρών μαθητών χτυπούν σαν το σφυρί του σιδερά. Το άλλο κτίριο στο οποίον στεγάζεται το έτερον ήμισυ του σχολείου είνε ένα παλαιό καφενείο το οποίο επιδιορθώθηκε λιγάκι, μα που δεν το βλέπει ήλιος ποτέ, απ᾿ το πρωί έως το βράδυ, χειμώνα καλοκαίρι. Τα θρανία των μαθητών είναι εις αξιοθρήνητον κατάστασιν. Παλαιά, ημικατεστραμένα και τελείως ακατάλληλα δια το σκοπόν που προορίζονται.

Παρά τους περιορισμένους οικονομικούς πόρους, η Κοινότητα δε δίστασε να θέσει ως πρώτη προτεραιότητα την ανέγερση ενός νέου σχολείου, επιθυμώντας τα παιδιά της να μορφώνονται σε έναν ασφαλή και αξιοπρεπή χώρο.

Με την αποφασιστική καθοδήγηση του φιλοπρόοδου προέδρου Γαβριήλ Χρυσούλη, αποφασίστηκε η ανέγερση του σχολείου στην είσοδο του χωριού, χρηματοδοτούμενη από την εκποίηση του παλαιού αρρεναγωγείου και άλλων κοινοτικών ακινήτων, αλλά και με την συμβολή των κατοίκων μέσω ερανικής φορολογίας, δείχνοντας με αυτόν τον τρόπο την ακλόνητη θέλησή τους για την παιδεία των παιδιών τους. Τελικά στο σχολείο παραδόθηκε το 1934[1].

Στα Βασιλικά η κατάσταση ήταν ακόμα πιο απελπιστική. Εκεί λειτουργούσε τριτάξιο μικτό σχολείο, με διευθυντή τον μορφωμένο και επάξιο Κυριάκο Αλτιπαρμάκη. Αλλά οι αίθουσες που το φιλοξενούσαν θύμιζαν περισσότερο στάβλους παρά χώρους μάθησης. Δύο τουρκικά οικήματα, σεσαθρωμένα, επικίνδυνα για την υγεία αλλά και για τη ζωή των μαθητών, που ανά πάσα στιγμή μπορούσαν να καταρρεύσουν. Τα παιδιά στοιβάζονταν σε μπάγκους, μιας και θρανία δεν υπήρχαν. Η διδασκαλία ήταν καθημερινό μαρτύριο, όχι μόνο λόγω των άθλιων συνθηκών αλλά και επειδή η ελονοσία μάστιζε το χωριό, εξαντλώντας δασκάλους και μαθητές. 

Η Κοινότητα δεν παρέμεινε αδρανής. Κινητοποιήθηκε, αγοράζοντας οικόπεδο με τη βοήθεια μιας ομογενούς Βασιλικιώτισσας της Αιγύπτου, ενώ ο μηχανικός Γ. Χατζηανδρέου είχε ήδη εκπονήσει τα σχέδια για το νέο σχολείο. Παρά τις προσπάθειες, όμως, τα απαραίτητα χρήματα δεν υπήρχαν. Οι πενιχρές 5.000 δραχμές του κληροδοτήματος Χαρ. Κομνηνέλλη δεν αρκούσαν, ενώ το κονδύλι των 100.000 δραχμών που είχε κάποτε εγκρίνει το κοινοτικό συμβούλιο παρέμενε ανεκτέλεστο, για λόγους που ποτέ δεν έγιναν σαφείς. Η Διδακτηριακή Επιτροπή, με τη συμμετοχή ιατρών, εκπαιδευτικών και κοινοτικών παραγόντων (Χαρ. Γεωργαντίδης, Προκ. Αντωνέλλης, Ευστρ. Διαμαντής, Νικ. Παλαιολόγος και Κυρ. Αλτιμπαρμάκης) κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια, και χάρη στην επιμονή και τη συνεργασία όλων, το νέο σχολείο αποπερατώθηκε τελικά το 1935[2].

Ενώ στο Λισβόρι και τα Βασιλικά τα σχολεία λειτουργούσαν σε φθαρμένα και ακατάλληλα κτίρια, η Βρίσα αποτελούσε μια ξεχωριστή περίπτωση. Χωριό με περίπου δύο χιλιάδες κατοίκους, μόλις πέντε χιλιόμετρα ανατολικά του Πολιχνίτου, είχε κερδίσει τη φήμη της «πνευματικής γωνιάς» της Λέσβου. Ήδη από το 1838[3], με την ίδρυση του πρώτου σχολείου, οι Βρισαγώτες είχαν δείξει την αφοσίωσή τους στα γράμματα. Η φοίτηση στο σχολείο ήταν αδιαπραγμάτευτη, όποιο επάγγελμα κι αν διάλεγαν τα παιδιά τους, με αποτέλεσμα ελάχιστοι κάτοικοι να παραμένουν αγράμματοι. Το Γυμνάσιο Μυτιλήνης δεχόταν κάθε χρόνο αναλογικά τους περισσότερους μαθητές από τη Βρίσα σε σχέση με όλα τα άλλα χωριά της Λέσβου, ενώ πολλοί επιστήμονες, γιατροί, δικηγόροι, καθηγητές, διέπρεπαν και εκτός του νησιού. Η μόρφωση δεν αποτελούσε πολυτέλεια, αλλά θεμελιώδη αξία για την κοινότητα, που είχε καταστήσει την εκπαίδευση αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς της.

Η δεκαετία του 1930 ανέδειξε τον Πολιχνίτο ως πρότυπο εκπαιδευτικής προόδου στη Λέσβο. Η πρωτοβουλία, η συνεργασία και το όραμα της τοπικής κοινότητας, σε συνδυασμό με την αφοσίωση δασκάλων και καθηγητών, δημιούργησαν σχολεία που στήριξαν γενιές μαθητών και καλλιέργησαν μια παράδοση μάθησης που γέννησε ικανούς αποφοίτους και έφερε μακροχρόνια πρόοδο. Αντιθέτως, στα Βασιλικά και το Λισβόρι οι συνθήκες ήταν εντελώς διαφορετικές, με σοβαρές ελλείψεις πόρων και ανεπαρκείς σχολικές εγκαταστάσεις. Η Βρίσα, τέλος, θύμιζε ότι η εκπαίδευση δεν είναι μόνο ζήτημα πόρων αλλά και συλλογικής κουλτούρας και προτεραιοτήτων. Η σύγκριση αυτή αναδεικνύει τη σημασία της βούλησης και της κοινής προσπάθειας για την πρόοδο και την παιδεία, αξίες που ακόμα και σήμερα παραμένουν καθοριστικές για την ευημερία κάθε τόπου.

*Μαρία Γρηγορά
ΠΕ Βιβλιοθηκονόμος-MSc in Cultural Informatics and Communication
Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Μυτιλήνης

*Φανή Μαρωνίτου
ΤΕ Βιβλιοθηκονόμος
Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Μυτιλήνης