Η κατανάλωση αλκοόλ στην εφηβεία (12–18 ετών) είναι ιδιαίτερα επιβαρυντική και επικίνδυνη. Σε αυτή την ηλικία δεν υπάρχει «ασφαλής» ποσότητα κατανάλωσης, καθώς ακόμη και η μικρή χρήση μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, την ασφάλεια και την ανάπτυξη του νέου ανθρώπου.

Ας δούμε όμως τους λόγους που καθιστούν το αλκοόλ τόσο επικίνδυνο για τους εφήβους:

-Aυξάνονται οι πιθανότητες τροχαίων ατυχημάτων

To αλκοόλ απορροφάται γρήγορα από το στομάχι και περνά στο αίμα φτάνοντας στον εγκέφαλο. Εκεί επιδρά σε κάποιους νευροδιαβιβαστές, δηλαδή χημικές ουσίες που μεταφέρουν σήματα μεταξύ νευρικών κυττάρων πχ στη ντοπαμίνη. Τυπικά είναι κατασταλτικό του ΚΝΣ, στα αρχικά στάδια όμως το αλκοόλ, ανεβάζει τη ντοπαμίνη και ενεργεί ως διεγερτικό, προκαλώντας ευφορία που διαχέεται στο περιβάλλον, υπερεκτίμηση του εγώ, άρση αναστολών, υπερδραστηριότητα και ευερεθιστότητα. Αλλά αυτή η ευφορία έρχεται μαζί με μειωμένη κρίση και αυτοέλεγχο και με την προοδευτική κατανάλωση μεγαλύτερων ποσοτήτων αλκοόλ, επέρχεται  καταστολή επιβραδύνοντας ζωτικές λειτουργίες, με αποτέλεσμα μπερδεμένη ομιλία,  ασταθή κίνηση, διαταραγμένες αισθήσεις και ανικανότητα γρήγορης αντίδρασης. Καθώς οι κινήσεις χρειάζονται γρήγορη επικοινωνία εγκεφάλου-νεύρων-μυών, με το αλκοόλ αυτή η επικοινωνία καθυστερεί, πράγμα που σημαίνει ότι αργεί κανείς να αντιδράσει και μειώνεται η οπτική του αντίληψη πχ υπάρχει δυσκολία να εκτιμήσει κανείς αποστάσεις και ταχύτητα.

Με απλά λόγια, ενώ σε ένα νηφάλιο άτομο ο χρόνος αντίδρασης είναι περίπου 0,7 δευτερόλεπτα, σε κάποιον που έχει καταναλώσει  δύο ποτά (και η συγκέντρωση αλκοόλ στο αίμα είναι 0,5g/L) ο χρόνος αυτός αυξάνεται στα 1,5 δευτερόλεπτα το οποίο σημαίνει, ότι σε ταχύτητα 100 km/h το αυτοκίνητο θα έχει προχωρήσει περίπου 20 μέτρα παραπάνω μέχρι να πατηθεί το φρένο – απόσταση που μπορεί να κρίνει αν θα συμβεί ή όχι ένα ατύχημα. Το αλκοόλ λοιπόν καθυστερεί τον εγκέφαλο, μειώνει την ταχύτητα μετάδοσης σημάτων και «θολώνει» την κρίση, έτσι τα αντανακλαστικά γίνονται πιο αργά και η οδήγηση πολύ επικίνδυνη.

-Αυξάνονται οι πιθανότητες, όσο πιο νωρίς ξεκινά να πίνει κάποιος, να εξαρτηθεί στο μέλλον από το αλκοόλ. Για παράδειγμα ένας έφηβος που ξεκινάει να πίνει στα 13 του χρόνια έχει 47,7 % πιθανότητες να εξαρτηθεί στο μέλλον από τη συγκεκριμένη ουσία, σε σχέση  με κάποιον που ξεκινάει να πίνει στα 21 του χρόνια, με το ποσοστό να πέφτει στο 10%.

-Αυξάνονται οι πιθανότητες βλάβης στον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος ενός εφήβου δεν έχει αναπτυχθεί πλήρως και για να συμβεί αυτό θα πρέπει να φτάσει περίπου 22 χρονών. Η περιοχή του εγκεφάλου που ωριμάζει τελευταία, είναι ο προμετωπιαίος φλοιός που σχετίζεται με τη λογική, τη κρίση, τη κοινωνική συμπεριφορά και τον έλεγχο των παρορμήσεων. Άρα αφού δεν έχει ωριμάσει, δεν μπορεί να σκεφτεί επαρκώς τους κινδύνους και τις συνέπειες  των πράξεων του και δεν μπορεί να ελέγξει τη συμπεριφορά του (π.χ. ένας 30^ης είναι πιο  «φρόνιμος» στην οδήγηση από ένα 15χρονο). Επιπλέον το αλκοόλ καταστέλλει τη δραστηριότητα του προμετωπιαίου φλοιού, οπότε χαμηλώνει το ¨φρένο του εγκεφάλου¨ με αποτέλεσμα να είμαστε πιο επιρρεπείς σε παρορμητικές αποφάσεις όπως πχ να οδηγήσουμε ενώ έχουμε πιει.

Κατά τη διάρκεια της εξέλιξης του εγκεφάλου μας, συμβαίνουν κάποια αναπτυξιακά peaks/ αιχμές στον εγκέφαλο. Αν σε εκείνη την περίοδο που συμβαίνουν μεγάλες αλλαγές πάρω ουσίες, θα επηρεάσω αρνητικά τον εγκέφαλο μου. Η έκθεση σε αλκοόλ αλλά και οποιαδήποτε άλλη ουσία, κατά τη διάρκεια της εφηβείας, προτού δηλαδή ο εγκέφαλος αναπτυχθεί πλήρως, μπορεί να οδηγήσει σε ανωμαλίες που έχουν αρνητικές συνέπειες στη συμπεριφορά-λογική-κρίση-συναισθήματα ενός ατόμου. Το αλκοόλ επιβραδύνει τη συναισθηματική ωριμότητα και προκαλεί αλλαγές σε περιοχές που σχετίζονται, με τον έλεγχο της μνήμης και της μάθησης (γνωστικές λειτουργίες εγκεφάλου).

Η μεγάλη αύξηση των επιπέδων αλκοόλ στο αίμα ενός ατόμου, μπορεί να προκαλέσει κλείσιμο των περιοχών του εγκεφάλου που υποστηρίζουν βασικές λειτουργίες της ζωής και χωρίς θεραπεία, η δηλητηρίαση από το αλκοόλ να προκαλέσει μόνιμη εγκεφαλική βλάβη ή και θάνατο.

Αυτό σχετίζεται με μια άκρως επικίνδυνη συμπεριφορά των νέων ανθρώπων σήμερα, τη λεγόμενη επεισοδιακή κατανάλωση αλκοόλ- Binge drinking (υπερβολική κατανάλωση σε μικρό χρόνο). Ορισμός επικίνδυνης κατανάλωσης αλκοόλ σε εφήβους βάσει CDC & Ευρωπαϊκού Οργανισμού)

• ≥5 ποτά σε μία περίσταση για αγόρια και
•  ≥4 ποτά για κορίτσια

Τι συμβαίνει όταν πίνουμε

Όταν καταναλώνουμε αλκοόλ, αυτό περνάει στο αίμα μας και παραμένει εκεί μέχρι να το αποβάλλει ο ίδιος ο οργανισμός μας. Το βασικό όργανο που μεταβολίζει, δηλαδή που διασπά το αλκοόλ είναι το συκώτι μας. Η διαδικασία της διάσπασης της αιθυλικής αλκοόλης, δηλαδή του καθαρού οινοπνεύματος, είναι μια αρκετά σύνθετη χημική διαδικασία. Όταν το σώμα μας επεξεργάζεται το αλκοόλ, το συκώτι το μετατρέπει σε μια εξαιρετικά δραστική, τοξική χημική ουσία που ονομάζεται ακεταλδεΰδη. Ωστόσο, το ήπαρ μπορεί να επεξεργαστεί μόνο μια ορισμένη ποσότητα ακεταλδεΰδης κάθε φορά (σε ένα διάστημα 2-3 ωρών). Εάν τα επίπεδα ακεταλδεΰδης είναι υψηλότερα από αυτά που μπορεί να μετατρέψει το συκώτι, το σώμα θα αφαιρέσει την περίσσεια χημικής ουσίας με εμετό, το φυσικό προστατευτικό αντανακλαστικό του σώματος έναντι των δηλητηριωδών ουσιών. Σοβαρές επιπλοκές από την επεισοδιακή-υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, είναι το κώμα ή ο θάνατος από οξεία δηλητηρίαση. Φυσικά ο ρυθμός με τον οποίο διασπάται το αλκοόλ στο σώμα μας, εξαρτάται από παράγοντες όπως το βάρος, το φύλο μας, την ταχύτητα με την οποία καταναλώνει κανείς ένα ποτό ή το αν πίνει με γεμάτο ή άδειο στομάχι.

Σε περίπτωση μεγάλης κατανάλωσης αλκοόλ, είναι σημαντικό να προσπαθήσουμε να διατηρήσουμε το άτομο όρθιο ή σε όρθια-καθιστή στάση ώστε να μειωθούν όσο γίνεται οι πιθανότητες πνιγμού από τον εμετό, που μπορεί να οδηγήσουν και στο θάνατο. Σε περίπτωση που κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατό και πρέπει να ξαπλώσει, τότε το τοποθετούμε σε θέση ανάνηψης (recover position), δηλαδή στα πλάγια. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να το κρατήσουμε ξύπνιο και ζεστό σκεπάζοντάς το με μια κουβέρτα. Στην περίπτωση που το άτομο που έχει δηλητηριαστεί είναι σε πολύ κακή γενική κατάσταση, με μειωμένο επίπεδο συνείδησης ή χωρίς αισθήσεις και αδυνατούμε να το ξυπνήσουμε, θα πρέπει άμεσα να ζητηθεί ιατρική βοήθεια. Σε κάθε περίπτωση που αφορά ανήλικους, θα πρέπει να ενημερώνονται οι γονείς.

Τέλος οι νέοι άνθρωποι και όχι μόνο, είναι σημαντικό να γνωρίζουν ότι η περιεκτικότητα ενός ποτού σε καθαρό οινόπνευμα (αιθανόλη) δεν εξαρτάται μόνο από το ποσοστό που γράφει η ετικέτα (% vol.) αλλά και από την ποσότητα που καταναλώνουμε. Ο υπολογισμός γίνεται με τον απλό τύπο:

Καθαρό αλκοόλ (g) = Όγκος (ml) × Αλκοολικός βαθμός (%)×0,8

(το 0,8 είναι γιατί 1 ml αιθανόλης ζυγίζει περίπου 0,8 g)

Επομένως μια

-Βότκα 40% (κανονικό ποτό 45ml) έχει περίπου 14,2 g καθαρό αλκοόλ

-Μπύρα 5%(κουτάκι 330 ml) έχει περίπου 13,2g καθαρό αλκοόλ

Ένα ποτήρι κρασί 150 ml έχει 14,2 g καθαρού αλκοόλ, το ίδιο και μια μερίδα ουίσκι ή μια μερίδα τζιν. Τα cocktail είναι πιο «ύπουλα», γιατί έχουν μέσα περισσότερες μερίδες χωρίς να φαίνεται.

Τα παραδείγματα αυτά αναφέρονται, καθώς οι νέοι άνθρωποι απενοχοποιούνται με τη χρήση κάποιων ποτών, όμως στην πραγματικότητα η περιεκτικότητα τους σε καθαρό οινόπνευμα δεν είναι μικρή.

Όσο αφορά στα νέα μέτρα του ΚΟΚ, ας δούμε  πως σχετίζεται η περιεκτικότητα των ποτών σε καθαρή αλκοόλη με τη συγκέντρωση αλκοόλ στο αίμα (g/l). 

Ο ΚΟΚ αναφέρεται σε γραμμάρια αλκοόλ ανά λίτρο αίματος (g/L)

• Όριο ενηλίκων οδηγών: 0,50 g/L (από αυτό και πάνω αρχίζουν τα πρόστιμα)
• Επαγγελματίες / νέοι οδηγοί (κάτω 2 έτη δίπλωμα): 0,20 g/L

Παράδειγμα

Μια μεζούρα ποτού βότκα 45 ml είπαμε ότι περιέχει περίπου 14,2 g καθαρό αλκοόλ

Υπολογίζοντας με τον τύπο Widmark τη συγκέντρωση αλκοόλ στο αίμα είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι

Με μόλις δύο ποτά

• Ένας άνδρας 80 κιλών ξεπερνάει το επιτρεπτό όριο αλκοόλ (≈0,52 g/L)
• Μία γυναίκα 60 κιλών είναι πολύ πάνω από το όριο (≈0,86 g/L)

Επομένως αν πρόκειται να οδηγήσει κανείς η πιο ασφαλής επιλογή είναι να μην πιει καθόλου αλκοόλ. Αν έχει καταναλωθεί τελικά κάποιο πότο, λαμβάνουμε υπόψη ότι χρειάζονται 1-3 ώρες ώστε αν  έχει πιει 1-2 ποτά να πέσει η συγκέντρωση αλκοόλ στο αίμα κάτω από το όριο…και πάλι αυτό εξαρτάται. Επίσης λαμβάνουμε υπόψη ότι η ταχύτητα κατανάλωσης, το αν πίνω με άδειο ή γεμάτο στομάχι, η φαρμακευτική αγωγή, η κόπωση κ.λπ. αλλάζουν την απορρόφηση/αποβολή. Ο καφές, το νερό ή το κρύο ντους δεν μειώνουν το αλκοόλ στο αίμα

Εμείς λοιπόν, στο Κέντρο Πρόληψης ΠΝΟΗ σε συνεργασία με τον Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ)   επιδιώκουμε  να ήμαστε παρόντες στη ζωή των εφήβων, να μας μιλάνε, να μας εμπιστεύονται και να κάνουν χρήση των υπηρεσιών μας εφόσον τις χρειαστούν. Επιδιώκουμε να έχουμε ανοιχτό διάλογο μαζί τους, ενημερώνοντας τους για τις βλαπτικές συνέπειες από τη χρήση των ουσιών και νοηματοδοτώντας αυτή την ενημέρωση, με τις δικές τους ανάγκες, σκέψεις και προβληματισμούς.  

Ο Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ) μέσω των Κέντρων Πρόληψης

- διοργανώνει εκπαιδευτικά προγράμματα σε παιδιά και εφήβους με στόχο τη θωράκιση της προσωπικότητας των νέων ώστε να μην οδηγούνται σε επικίνδυνες συμπεριφορές

-υλοποιεί ομάδες ενδυνάμωσης  ενήλικων υποστηρικτών που παίζουν καθοριστικό ρόλο στη ζωή των νέων ανθρώπων πχ γονείς, εκπαιδευτικοί

-διοργανώνει ενημερωτικές δράσεις στην κοινότητα σχετικά με την πρόληψη και την προαγωγής της θετικής υγείας

-παρέχει συμβουλευτική σε ατομικά αιτήματα που αφορούν θέματα ψυχικής υγείας

Όλες οι δράσεις εντάσσονται σε ένα ευρύτερο δίκτυο υποστήριξης, το οποίο παρέχει ολοκληρωμένες υπηρεσίες πρόληψης και αντιμετώπισης εξαρτήσεων σε όλη τη χώρα, ενισχύοντας την αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων  και διασφαλίζοντας συνεχιζόμενη υποστήριξη στους νέους και στις οικογένειές τους.

Η κατανόηση των κινδύνων της χρήσης αλκοόλ καθιστά σαφές ότι η μηδενική κατανάλωση είναι η ασφαλέστερη επιλογή για την εφηβική ηλικία γιατί το αλκοόλ δεν μας δίνει ταυτότητα…μας αφαιρεί επιλογές

*Σαμοθρακή Δέσποινα, Κοινωνική Λειτουργός MSc Εκπαίδευση Ενηλίκων

Στέλεχος πρόληψης του Κέντρου Πρόληψης ΠΝΟΗ_ΕΟΠΑΕ