Η ταινία «Κυνόδοντας» του Γιώργου Λάνθιμου που βγήκε στις κινηματογραφικές αίθουσες το 2009 παρουσίαζε μια περίκλειστη οικογένεια που οργάνωνε αποστειρωμένα και σχεδόν στρατιωτικά - διαμέσου διαρκής καταστολής - τη διαχείριση των μελών της, τον εγκλεισμό, τον αποκλεισμό, την υγεία, την εκπαίδευση και τη σεξουαλικότητα τους. Μια οικογένεια που αριστοτεχνικά απέκλειε οτιδήποτε έξω από αυτήν και κυρίως απομονωνόταν οικειοθελώς από την κοινωνία.

Πολλοί ήταν εκείνοι που αγάπησαν την ταινία και αρκετοί εκείνοι που εξέφρασαν ισχυρές επιφυλάξεις. Ίσως γιατί η ωμή, ρεαλιστική, κυνική, ψυχρή, και συνάμα αλληγορική, κάμερα του Λάνθιμου δεν παρουσίασε την ελληνική οικογένεια ονειρικά, όπως μας την έμαθαν στο σχολείο και στο εκκλησιαστικό κατηχητικό αλλά αποδομητικά και απομυθοποιητικά.

Μέχρι τη στιγμή που ήρθε η πανδημία και το εμβληματικό καρέ από την ταινία έλαβε συμβολικές διαστάσεις, στα χρόνια του Κορωνοϊού. Μια γιορτή ανορθόδοξη, μια ζωή που πάει λάθος, μια οικογένεια εγκλωβισμένη στο σπίτι και μια ρουτίνα που πρέπει να επαναλαμβάνεται πιστά, εξαναγκαστικά, σχεδόν δογματικά, υπό το βλέμμα του πατέρα «αστυνομικού». Γονείς που φοβούνται να αγγίξουν και να χαϊδέψουν τα παιδιά τους. Παιδιά που δεν πλησιάζουν τους γονείς τους και τους κοιτούν από απόσταση ασφαλείας. Η οικογένεια γίνεται ο χώρος όπου κυβερνάει ο φόβος, ο θυμός, η επιτήρηση, η απομάκρυνση. Η οικογένεια ως εκλεκτική μικρογραφία της κοινωνίας στην εποχή της πανδημικής συνθήκης.

Η «κυνοδοντική» οικογενειακή ζωή από αφύσικη και πολλαπλώς αμφίσημη μετατράπηκε στις μέρες μας σε «απόλυτα υποδειγματική». Η οικογένεια στη φάση της πανδημίας κρύβεται – με τη θέληση της; - από την κοινωνία για να επιβιώσει μέσα σε μια απομονωτική και κλειστοφοβική ατμόσφαιρα, που θυμίζει «κινηματογραφική δυστοπία», για να παραμείνει αμόλυντη από το φονικό ιό.  

Την εποχή της πανδημίας, η «κυνοδοντική» οικογένεια αποτελεί οιονεί πρότυπο, που από μέσα μπορεί να σαπίζει αλλά από έξω δείχνει αποστειρωμένη, προφυλαγμένη και υγιής. Στο πλαίσιο της ατομικής ευθύνης, τα άτομα δυνητικά καλούνται να τη μιμηθούν – τουλάχιστον στους τύπους - ώστε ο ιός να μη βρει τρόπο να μεταδοθεί για να καταφέρουμε – κάποια στιγμή που δεν αργεί, αλλά δεν προσδιορίζεται επακριβώς - να πάρουμε πίσω τις ζωές μας, ώστε να περάσουμε στη μ. Κ. (μετά Κορωνοϊού) εποχή.

Μέχρι σήμερα κατηγορούσαν τη γενιά της μεταπολίτευσης, μια ιδιαίτερα πολιτικοποιημένη γενιά, ότι δημιουργεί «κυδοντικές» οικογένειες επειδή δεν επέτρεψαν στα μέλη τους να αναπτυχθούν αυτόνομα, να αυτό-προσδιοριστούν και να αποκτήσουν τη δική της κοσμοθεωρία, παραμένοντας εντός μιας υπερβολικά υπερ-προστατευτικής οικογένειας. Η οικογένεια της μεταπολίτευσης ενδεχομένως εκτός σπιτιού δεν είχε υποχρεωτικά να δώσει σκληρούς πολιτικούς και κοινωνικούς αγώνες. Ωστόσο, μέσα στο σπίτι, έδινε διαρκείς αγώνες για τις αρκετά συχνά σιωπηρές, αόρατες και αποκρουστικές, σχέσεις που βίωνε με τους γονείς-χορηγούς.

Η πανδημία όμως σήμερα δείχνει μια νέα μορφή οικογενειακής κανονικότητας που είναι οικιακή, εγχώρια, αποστειρωμένη, περιχαρακωμένη και δυνητικά υγιής. Οι Απόκριες πλησιάζουν αλλά για την οικογένεια του «Κυνόδοντα» δεν υπάρχει το δίλλημα του διονυσιακού ξεφαντώματος στους δρόμους της πόλης. Η οικογένεια θα «μείνει σπίτι» μόνη της, ασφαλής, καθαρή, χωρίς περιττές μετακινήσεις και άσκοπους συγχρωτισμούς.

Σε κάθε επίσημη ενημέρωση ο κυβερνητικός αρμόδιος υπενθυμίζει στην ελληνική κοινωνία – ως άλλος «κυνοδοντικός» πατέρας απευθυνόμενος στα κλειδωμένα και απομονωμένα παιδιά του - να έχουμε υπομονή, πως όλα θα πάνε καλά, όλα είναι υπό έλεγχο και ότι τελικά η ευρωπαϊκή και ελληνική ηγεσία θα φροντίσουν για μας, όπως κάθε σωστός «κυνοδοντικός» γονέας. Οι σκοτεινές πλευρές του φόβου με αφετηρία τον τρόμο του θανάτου και όχημα την έντονη κοινωνική επισφάλεια αποτελούν τη λυδία λίθο των «κυνοδοντικών» μορφών οργάνωσης της κοινωνίας. Άραγε η πανδημία θα αποδομήσει περαιτέρω την «κυνοδοντική» ελληνική οικογένεια ή θα την εδραιώσει; Οψόμεθα.

*Η Μαρίνα Σταμάτη είναι Υποψήφια Διδακτόρισσα, Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου