Τα τελευταία δέκα σχεδόν χρόνια, κάθε Πρωτομαγιά, διαβάζω και ξαναδιαβάζω το 46 σελίδων βιβλίο του Θανάση Ν. Παπαθανασίου: Κοινωνική Δικαιοσύνη και Ορθόδοξη Θεολογία. Μια προκήρυξη. Σ’ αυτό, έχω τη γνώμη, πως κάθε εργαζόμενος μπορεί να βρει αρκετά στοιχεία της προσωπικής και συλλογικής πάλης-του ενάντια στην πλουτοκρατία, η οποία είτε μας αρέσει είτε δεν μας αρέσει, σίγουρο είναι πως γεννά την κοινωνική αδικία. Αυτό το βιβλίο του κ. Παπαθανασίου αποπειράται ένα δύσκολο έργο, άγνωστο τόσο στους κατ’ επίφασιν χριστιανούς, όσο και στους αδιάφορους έναντι της χριστιανικής πίστης: τη συνάντηση της θεολογικής διδασκαλίας με τον άνθρωπο που βιώνει έναν εργασιακό βίο αβίωτο και που, πολλές φορές οδηγεί στην ανεργία, την εργασιακή καταπίεση, τη φτώχεια, την κοινωνική ανισότητα.

Ο συγγραφέας, στηριζόμενος σ’ ένα ευρύ φάσμα Βιβλικών και Πατερικών κειμένων, προσφέρει στον απροκάλυπτο αναγνώστη την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με τον κοινωνικό χαρακτήρα του Χριστιανισμού, τη ραχοκοκαλιά της Ορθόδοξης Πατερικής ανθρωπολογίας. Ποιος είναι αυτός ο κοινωνικός χαρακτήρας; Είναι ένα ερώτημα που πολλοί το κάμουν. Η απάντηση μπορεί να κινηθεί σε δύο επίπεδα. Το πρώτο σχετίζεται με εκείνον τον αφυδατωμένο κατ’ εμέ λόγο, ουκ ολίγων θεολογούντων (ιεραρχών, παπάδων, θεολόγων, χριστιανομαθημένων πιστών και πάει λέγοντας), που νομίζουν ότι ο άνθρωπος δεν είναι δυνατόν να μη ζει σε μια ταξική κοινωνία, αφού και νόμιμη μπορεί να είναι και δίκαιη ταυτόχρονα, φτάνει αυτοί που έχουν τον πλούτο στα χέρια τους να κάνουν ελεημοσύνη, κατά το κοινώς εκκλησιαστικώς λεγόμενον.

Δυστυχώς, σ’ αυτήν την παγίδα, αρκετές φορές πέφτει η Εκκλησία, η οποία με το φιλανθρωπικό έργο που κάμει, νομίζει ότι εξαλείφει την κοινωνική αδικία. Τι γίνεται όμως όταν ο κάθε αναξιοπαθούντας και κατατρεγμένος συνάνθρωπός μας, εσαεί βιώνει μια ζωή κατατρεγμένη και περιθωριακή; Εδώ, η γραφίδα του κ. Παπαθανασίου είναι ιδιαίτερα καυστική: «Στην ελεημοσύνη», γράφει, «η Εκκλησία βλέπει μια πολύτιμη δυνατότητα του ανθρώπου: το άνοιγμα στον άλλον και τη διάθεση για από κοινού μετοχή στα αγαθά. Είναι άπειρες οι αναφορές της Γραφής και των Πατέρων που παροτρύνουν τον πιστό να μην περιοριστεί σε μια “αδάπανη ευσέβεια” και σε λεκτικές διακηρύξεις αγαπολογίας, αλλά να ασκηθεί σ’ αυτή, την έμπρακτη και άμεση αγάπη». Και συνεχίζει ο διακεκριμένος συνάδελφος: «Εδώ, ωστόσο, καραδοκεί ένας κίνδυνος. Η ελεημοσύνη να καταντήσει άλλοθι της κοινωνικής αδικίας, ιδίως όταν ασκείται από αυτόν που προκάλεσε το πρόβλημα».

Τα παραδείγματα που παραθέτει γι’ αυτό το άλλοθι της ελεημοσύνης – διάχυτο σήμερα στους κόλπους του κοινωνικού έργου πολλών κοινωνικών φορέων – είναι χαρακτηριστικά, με τη σκληρή γλώσσα που χρησιμοποιούν οι Πατέρες της Εκκλησίας. Ενδεικτικά σημειώνω δύο: «Ποιος το όφελος», λέγει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης τον 4ο αιώνα, «αν δημιουργείς πολλούς φτωχούς με την εκμετάλλευση και ανακουφίζεις έναν με την ελεημοσύνη: Αν δεν υπήρχε το πλήθος των εκμεταλλευτών, δεν θα υπήρχε ούτε το πλήθος των εξαθλιωμένων». Στην ίδια τροχιά και η σκέψη του αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου και του αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου, που επισημαίνουν ότι, «ο πλούσιος που προσφέρει ελεημοσύνη, όχι μόνο δεν δικαιούται ανταμοιβή από το Θεό γι’ αυτό, αλλά, αντιθέτως, παραμένει ένοχος για τις αδικίες στις οποίες προβαίνει για τη συσσώρευση του πλούτου- του».     

Ο αγώνας όσων πρωτοστατούν στη γιορτή της Εργατικής Πρωτομαγιάς πολλά θα μπορούσε να διδαχθεί από το μικρό βιβλιαράκι του κ. Παπαθανασίου, αφού ως μια προκήρυξη που είναι, προτάσσει το όραμα της δίκαιης κι όχι της απάνθρωπης εργασίας και, συνάμα, της μη αποστέρησης του μισθού του εργαζόμενου. «Ο Ιωάννης Χρυσόστομος» γράφει ο κ. Παπαθανασίου, «προχωρεί πέρα από το γράμμα του νόμου και βλέπει τα πράγματα στο αληθινό-τους βάθος όταν υποστηρίζει ότι η αποστέρηση του εργατικού μισθού είναι, στην πραγματικότητα, βαρύτερη από το φόνο». 

Το «για μια θεολογία της διεκδίκησης» πρόταγμα που θέτει ο συγγραφέας, δεν μπορεί να είναι ένα άσαρκο θεολογικό ιδεολόγημα ούτε ένα θεολογικό τσιτάτο. Απεναντίας, ο αγώνας κάθε χριστιανού – γιατί όχι και κάθε 1η του Μάη – είναι αγώνας για κάθε κατατρεγμένο, αδύνατο, αλλοδαπό, φτωχό, εργάτη. Είναι αγώνας ανοχής και αλληλεγγύης, αγώνας που πρωτίστως κατέδειξε ο ίδιος ο Χριστός. Ας θυμηθούμε εδώ την παραβολή του Χριστού για το φτωχό Λάζαρο και τον πλούσιο. Ο άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος, γράφει ο κ. Παπαθανασίου, «κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα επισήμανση. Ο Χριστός μας δίνει μεν το όνομα του φτωχού, αφήνει όμως ανώνυμο τον πλούσιο. Γιατί; Διότι (απαντά ο ίδιος) όποιος επιδίδεται σε αρπαγές και σε πλουτισμό, είναι λύκος κι όχι άνθρωπος».

Βάσει όλων των παραπάνω, σημαντικότατη είναι η διαπίστωση του κ. Παπαθανασίου πως «μέσα στη πολύμορφη ιστορική όδευση, η Εκκλησία οφείλει να κρατά ενεργές το όραμά της και να κομίζει μια σύστοιχη πρόταση ζωής. Όποτε λησμονεί ή απεμπολεί τον ίδιο-της το όραμα, γίνεται τύραννος του ανθρώπου, φυλακή του Θεού και προδότης του εαυτού-της. Αντίθετα, όποτε τάσσεται στο πλευρό των θυμάτων και μπολιάζει την ιστορία με δικαιοσύνη, αλληλεγγύη κι ελευθερία, προξενεί ρωγμές στις ταφόπλακες της κοινωνίας για να περάσει στο σήμερα το φως των Εσχάτων».